O 24 de xullo de 2026 tivemos un encontro para falar e escoitar as historias do proxecto Arquivo Vivo da Emigración Galega. Xuntámonos na imprenta Mancha, na avenida de Navarra, nº 43, ben preto da Torre de Hércules. Alí reunímonos varias persoas que, dunha maneira ou doutra, estamos vencelladas á emigración.
O 24 de xullo de 2026 tivemos un encontro para falar e escoitar as historias do proxecto Arquivo Vivo da Emigración Galega. Xuntámonos na imprenta Mancha, na avenida de Navarra, nº 43, ben preto da Torre de Hércules. Alí reunímonos varias persoas que, dunha maneira ou doutra, estamos vencelladas á emigración.
Hai unha maneira calada de esquecer que atravesa Galicia. Vese nas casas, nos valados, nas estradas que baixan cara ao mar e nas que soben cara a ningures.
Está nas cousas que permanecen demasiado tempo e tamén nas que aparecen dunha mañá para outra.
Lembro as tardes de lingua e a voz da profesora contando historias da terra. Un día falou das rías. Dicía que eran as marcas que Deus deixara ao pousar a man sobre Galicia despois de facer o mundo. Eu mirei pola fiestra e pensei que unha man así debía pesar bastante.
Co tempo souben que a historia viña de máis atrás. Falábase doutras cousas que foron mudando de nome cando chegaron outras crenzas.
Despois descubrín que estas historias tamén viaxaran no peto dos emigrantes, entre fotografías, cartas e enderezos. Algunhas chegaron a América. Outras quedaron en Europa. Algunhas volveron.
Hai paisaxes que se levan mellor cando están lonxe.
Agora as rías teñen edificios novos. Algúns parecen postos alí con coidado. Outros medraron sen pedir permiso. Desde certas estradas xa custa saber onde remata a vila e onde comeza o lugar que había antes. Quizais sexa cuestión de costume.
Isaac Díaz Pardo e outros xa falaran disto hai anos. Da cultura convertida en cousa para vender, da memoria posta nun escaparate. Aquelas palabras seguen tendo algo de incómodo. Quizais porque un escaparate tamén pode ser moi bonito.
Chega xente, marcha xente. Levántanse casas, péchanse outras. Ponse un restaurante onde había unha ferraxaría e unha vivenda turística onde antes vivía alguén. As rúas van aprendendo novos nomes.
Ás veces penso na historia das rías. Naquela man enorme pousada sobre a terra. Se un día Deus volvese poñer a man aquí, probablemente tería que apartar algunhas cousas.
Quedan as conversas. Queda a xente que lembra unha casa que xa non existe, unha praia que tiña outro aspecto, unha festa que duraba ata outra hora. Contándoo, a paisaxe volve pasar por algunhas bocas.
Despois cadaquén regresa á súa casa.
E mañá haberá outro edificio.
De camiño á sesión, pensaba na forza da memoria visual. En coller unha fotografía coas mans, colocala sobre unha mesa e falar do que hai nela. Nun xesto, nunha maneira de mirar, nun acento que vén dun lugar concreto.
Todo isto fíxoseme presente cando collín a fotografía dun neno no colo da súa nai. Os dous pousaban para a fotografía. Á esquerda, unha mesa cunha maceta. Á dereita, unha neveira. Non había moito máis.
Pareceume a imaxe máis fermosa.
Quizais porque non había nada nela que parecese querer ser extraordinario. Só unha nai, un neno e algúns obxectos cotiáns. E, con todo, naquela disposición sinxela había algo que permanecía. Unha forma de estar, unha mirada, a proximidade entre os dous. A mesa, a maceta, a neveira: cousas aparentemente insignificantes que, xuntas, conseguían situar a escena nun lugar concreto, nun tempo concreto, nunha vida que non coñecemos.
Pensei que talvez a memoria funciona así. Non sempre garda o importante, senón pequenos fragmentos: unha postura, unha expresión, a luz dunha habitación, a maneira en que alguén sostén a outra persoa. Elementos que no momento da fotografía podían parecer banais e que, co paso do tempo, adquiren unha forza diferente.
Quizais por iso me pareceu tan fermosa. Porque non necesitaba contar nada máis. Bastaba con mirala para sentir que alí había unha historia, aínda que eu non soubese cal era.
Pensei no que aquela nai lle contaría ao seu fillo sobre o seu pai e sobre os que viñeron antes. Sobre os que marcharon, sobre os que quedaron, sobre os lugares dos que procedían. O neno daquela fotografía é agora un home. Ten unha vocación e unha maneira de falar que fan pensar que algunhas cousas quedan.
Preguntábame polo papel das mulleres que ficaban en Galicia cando outros emigraban. Polas casas, polos fillos, polas cartas que chegaban de lonxe. Por esas historias que se contaban tantas veces que acababan formando parte da maneira de falar, de mirar, de entender o lugar no que un naceu.
Hai fotografías que gardan máis do que aparece nelas. A mesa segue sendo unha mesa. A maceta, unha maceta. A neveira, unha neveira. Pero alguén viviu nese cuarto. Alguén falou alí. Alguén contou unha historia que probablemente xa non lembramos enteira.
Quizais a memoria sexa un pouco así. Unha cousa que pasa dunha persoa a outra e vai perdendo detalles polo camiño. Queda unha fotografía, un nome, unha frase. Ás veces tamén queda unha maneira de falar.
E con iso xa chega para volver comezar.
Ao ver aquela mesa de traballo, as cores e aquela dispersión, sentín esa poética do abeiro que representa a verdadeira estética da paisaxe galega: unha beleza irregular, descontinua, aparentemente fráxil, pero sostida pola forza indivisible da memoria.
Foi precisamente naquela mesma xuntanza onde quedou no aire unha pregunta que me parece fundamental recuperar. Unha das asistentes formulou unha inquedanza con especial sensibilidade, preguntando se existía algunha iniciativa con proxección global capaz de actuar como embaixadora da identidade artística galega, á altura do estándar cultural que no seu día representou Sargadelos.
Creo que a resposta a esa dúbida é, precisamente, o que estamos a construír con Memoria Viva.
Do mesmo xeito que no seu día Sargadelos non se limitou a fabricar cerámica, senón que sistematizou, protexeu e proxectou cara fóra a vangarda e o imaxinario galego, Memoria Viva nace como unha declaración de intencións: coller o noso patrimonio cultural e darlle unha dimensión contemporánea, profesional e exportable. Fronte a ese esquecemento que se materializa na présa e no formigón, o noso compromiso non é só conservar o legado, senón dotalo dunha estrutura viva para que dialogue co resto do mundo co mesmo rigor, beleza e excelencia de sempre.
O que facemos é reunir voluntarias de diferentes idades para que conten as súas propias historias sobre o que significou marchar fóra. Poñemos un mapa sobre a mesa e son elas mesmas quen van colocando pezas de cores nos lugares aos que tiveron que ir na procura de traballo. Ao principio pensamos que sería unha boa idea levar todos aqueles puntos a un mapa para unha páxina web. Porén, creo que polo de agora é mellor deixalo como está. Hai naturalidade e verdade no formato físico.
O procedemento co que traballamos garda a honestidade: reunimos voluntarias de diferentes idades para que compartan as súas propias vivencias sobre o que significou marchar fóra. Sobre a mesa despregamos un mapa, e son elas mesmas quen, coas súas mans, van colocando pezas de cores sobre os lugares aos que tiveron que emigrar na procura de traballo.
Nun principio pensamos que a evolución inmediata debía ser trasladar todos aqueles puntos a unha cartografía dixital para a rede. Porén, no instante preciso da sesión, sentín a necesidade de pararnos. Había nese xesto analóxico, no peso da man sobre o papel e na voz que rachaba o silencio ao sinalar o destino, unha verdade orgánica imposible de traducir de inmediato a un código de píxeles.
Esta preservación non é un rexeitamento do tecnolóxico, senón un profundo respecto polos tempos da memoria. A dixitalización futura non debería ser un vertido apresurado de datos, senón a prolongación do seu eco: a ferramenta que conecte a peza que unha nai coloca hoxe sobre a mesa coa pantalla que a súa neta consulta dende a distancia, en América ou en Europa. Cando a técnica se pon ao servizo do afecto, non deshumaniza; multiplica o impacto.
Ao ver aquela mesa de traballo, as cores e aquela dispersión, volvín pensar nesa teima nosa de ir facendo lugar. Cada peza estaba nun sitio distinto. A mesa, as mans, o mapa, as voces. Había algo nesa desorde que me resultaba familiar, como certas casas, certos camiños ou certas paisaxes que parecen medrar sen que ninguén decidise de todo como.
Quizais haxa aí algo do abeiro: unha acumulación lenta de cousas que, co tempo, acaba adquirindo unha forma que ninguén proxectou enteira.
Foi naquela mesma xuntanza cando quedou unha pregunta no aire. Unha das persoas preguntou se existía algunha iniciativa capaz de levar fóra de Galicia algo do que aquí se fai e se pensa, algo que puidese ter unha presenza semellante á que no seu día tivo Sargadelos. Quedei coa pregunta, aínda que non tanto pola resposta como polo que deixaba entrever: a dificultade de dar forma ao que xa forma parte de nós.
Quizais unha parte de Memoria Viva comece aí.
Reunimos persoas de diferentes idades e deixamos que a conversa vaia facendo o seu percorrido. Sobre a mesa hai un mapa e unhas pezas de cores. Cada unha acaba nalgún lugar. Ás veces hai unha historia detrás. Ás veces só un nome. Ás veces a man detense antes de decidir.
Ao principio pensamos en trasladar aquelas marcas a unha cartografía dixital. Ordenar os puntos, os nomes, as datas, os lugares. Pero a idea de facelo pareceume, de súpeto, demasiado rápida. O mapa xa estaba falando. Quizais porque a memoria tamén funciona así: non como unha superficie na que todo está dispoñible, senón como un lugar onde certas cousas permanecen e outras se afastan, onde o tempo non ordena necesariamente, senón que deposita.
Había algo no papel, no peso das pezas, na distancia entre unha marca e outra. Incluso no pequeno intervalo entre recoñecer un lugar e colocar nel a man. Aquel intervalo tamén era parte do relato.
Por iso penso que, se algún día esas marcas pasan a outra linguaxe, terán que conservar algo desa condición. Non reproducir o xesto, senón a súa lóxica. A proximidade. A demora. A materia. Aquilo que fai que unha lembranza non sexa simplemente información.
E talvez isto sexa tamén unha forma de mirar o territorio.
Porque Galicia pode lerse como un mapa que nunca terminou de ser debuxado. Casas, muros, cores, estradas, ruínas, ampliacións, urbanizacións. Capas que se superpoñen sen desaparecer completamente. Cada unha trae consigo unha economía, unha época, unha ausencia, unha vontade de permanecer ou de marchar.